picture of my desk

leidraad toneelschrijven inhoud

LAAG 1 - DE DRAMATISCHE STRUCTUUR inhoud

LAAG 2 - HET PLOTTEN VAN DE STRIJD inhoud

LAAG 3 - DE DIALOOG UITSCHRIJVEN inhoud

ALS HET TEGEN ZIT inhoud

Van achter naar voren en van voor naar achteren, structuur, plotten, tekst schaven... wat is er nou eens een keer echt af en wat is klad-versie-zoveel? Het is gewoon te veel soms, dat geef ik grif toe.
Dit is wat mij betreft de belangrijkste reden waarom stukken soms een tijd blijven liggen en ik graag meerdere schrijfprojecten onder handbereik houd.

het grote midden

Het begin van het stuk is wel duidelijk. Introduceer de aspecten van de hoofdpersoon, overige personages en al hun beslommeringen voor zover die de dramatisch structuur betreffen. En het einde is op dit moment waarschijnlijk al bijna af: een compacte finale strijd van alles wat die dramatisch structuur strijdbaar maakt. Maar het midden dan?
Het enorme grote midden, dat is toch ook strijd?
Menig schrijver wil nog wel eens in het grote midden verdwalen. Misschien helpt de volgende beeldspraak om je schrijfproces op dit punt weer vlot te trekken.

De battle moet eigenlijk een reflectie zijn van het grote midden, alsof je als reisleider je toeristische gezelschap eerst een week door het hele land sleept om alle higlights te beleven en ze dan als grand finale op de laatste middag een uurtje in Madurodam los laat. Wat maakt dat zo'n toerist zich na afloop niet bedonderd voelt? Heeft die zich dan al die dagen niet vermaakt?
Het grote midden van jou stuk is die week: alles intens mee maken wat er toe doet. En de battle is dan dat uitstapje Madurodam. De volgorde in het grote midden van het stuk wordt bepaald door de plotlogica van opvolgende plannetjes en ontdekkingen van je personages, die steeds de voorwaarde scheppen voor een vervolgactie met toegenomen kwetspotentie. En hier is nog ruimte voor het denkvermogen van je personages of in ieder geval iets van voorbedachte rade.
De volgorde in de battle is schrijftechnisch ook gebaseerd op toenemende kwestpotentie maar meer vanuit de logica van ieders onderbuik. Meer onbezonnen dus, vanuit de indrukken die het grote midden bij ieder heeft achtergelaten. Er zullen eerdere teksten terugkomen, maar dan korter, impulsiever, directer en feller dan voorheen.

freewriting

Misschien twijfel je of je personages wel echte karakters zijn geworden, of loop je vast op een overgang in een dialoog. Als je langer dan twee dagen ergens over twijfelt, ga dan eens freewriten. Dat is dan een creatief uitstapje ver weg van je verhaalstructuur, maar twijfelen heb je helemaal niks aan.

nog meer behoeftes

Soms heb je in een scene bepaald gedrag nodig omdat de dialoog dan lekker loopt. Het botst mooi van het ene plotpunt naar de volgende. Maar dan mist er nog een motivatie van dat gedrag op dat ene moment. Of je moet nog steeds een goeie reden verzinnen waarom de gesprekspartners niet gewoon afhaken. Waarom ze behoorlijk lang in gesprek willen blijven. Er moet blijkbaar nog iets te halen zijn: respect, vertrouwen, wraak, erkenning, liefde of gewoon aandacht.
het is altijd de moeite waard om weer eens heel breed na te gaan waar mensen ook al weer behoefte aan kunnen hebben. Niet alleen het grote desire, maar alles wat op elk moment van je tekst het gedrag van de personages kan bepalen.
Mensen in het echt overwegen elke dag wel dingen die je niet meteen zou vergelijken met de grote zingeving van je hoofdpersoon. Banale pogingen om het leven een beetje leuk te houden:

Daar onder zit ijdelheid, streven naar aanzien, afwenden van zorgen of angsten: allemaal behoeftes die jouw karakters ook kunnen hebben. Het wemelt op internet van de lijstjes, bijvoorbeeld die van Manfred Max-Neefs of een hele basale van Virginia Henderson.
Er zijn kleine en grote begeertes, van dagelijkse node tot zingevende levenslust. Van kleinzerige aandrang tot obsessief verlangen. Verzin het maar. Elk moment dat je iemand in jouw stuk iets laat zeggen, manifesteert zich wel een kleine of grote behoefte. En die kan dan weer de gewenste reactie bij de ander opwekken.

dialoogvoorbeelden

Mischien is het fijn om eens een paar avonden alleen maar TV-series te kijken. In je eentje bedoel ik, want je moet op elk moment dat ding weer uit kunnen zetten om als een haas een mooi voorbeeld te noteren of te overpeinzen: kan iemand uit mijn verhaal ook zo iets zeggen, meegemaakt hebben of vinden? Kunnen ze in mijn tekst ook zo praten, afdwalen of elkaar ongerief bezorgen?

ons ego

Ik had het misschien eerder moeten benoemen, maar ik heb gemerkt dat ik hier pas later behoefte aan had. Toen ik al een paar keer hopeloos was vast gelopen. Zijn mijn personages wel geschikt voor dit toneelstuk? Zijn ze wel echt genoeg of zo? Tijdens de structuurfase heb ik toch alle moeite gedaan om ze helemaal te doorgronden. Waar haal ik al die vijandigheid vandaan of zijn ze misschien toch niet een beetje te lief voor elkaar?
Het blijkt dat de menselijke communicatie een wezenlijk aspect heeft dat lieve mensen in monsters kan veranderen, ogenschijnlijk zomaar. Dat komt door het ego van elk karakter en de mate waarin die het eigen belang afweegt tegen het veronderstelde belang van een ander. Ik zeg expres 'veronderstelde', want in specifieke situaties is dat nogal wat. Ongeacht hoe lang ze elkaar al kennen. Ze hebben zo iets zelf niet meegemaakt. Het past niet in hun denkraam. En al het goed-bedoelen voor een ander, zonder het allemaal echt te begrijpen, heeft hoe dan ook een egocentrische krachtbron. Iedereen wil zich op een bepaalde manier goed voelen, en dat houden we gewoon voor ons zelf: het verborgen saldo van toegeeflijkheid.

In het dagelijks leven vindt ieder daar een eigen weg in. Het maakt ook niet uit of dat de middenweg is. We geven wat en nemen wat, en hoeven elkaar niet de hele tijd te snappen. We nemen andermans veronderstelde belang slechts mee in de ongeschreven gebruiksaanwijzing van de ander. We houden er rekening mee. We laten iemand in zijn waarde, met af en toe een opoffering als het uit komt.
Maar als er veel tegelijk op iemand af komt, zo tegen het einde van het stuk, kunnen impulsieve uitingen dit onbewuste evenwicht plotseling omver trekken. Dan is ineens niemand meer lief.

leren toneelschrijven uit boeken inhoud

een cursus toneelschrijven in drietallen inhoud