picture of my desk

leidraad toneelschrijven inhoud

LAAG 1 - DE DRAMATISCHE STRUCTUUR inhoud

Terug naar af. Misschien hoor je de personages in je hoofd al praten. Of heb je een mooie woordenwisseling of handeling bedacht die er beslist in zou moeten. Schrijf uiteraard alles op wat van pas kan komen. Maar in deze laag moeten we ons vrij scherp beperken tot de essentie van het verhaal, de structuur.

wie is de hoofdpersoon?

De hoofdpersoon wordt tegenwoordig vaak aangeduid met held (hero), en in oudere verhandelingen protagonist. Dat is de persoon voor wie de toeschouwer vrij snel de meeste sympathie zal voelen. Wiens lot de meeste indruk wekt.
Er zijn ook verhalen met een duo-hoofdpersoon of een groep mensen. Het boekwerk van Truby gaat hier wat dieper op in, maar ik zal het simpel houden. De held kan ook een dier of een robot zijn. Zolang het maar in staat is lief en leed te uiten.

wat wil de hoofdpersoon?

Waar droomt jouw held van? Er is nooit alleen maar een enkelvoudige hinder of moeilijkheid. Er moet een complete probleemsituatie zijn (problem). Alles wat binnen het vermogen van deze held lag, zou al eens geprobeerd of afgewimpeld moeten zijn. Het ontneemt de hoofdpersoon zijn of haar levenslust, als een gevangensschap. Er is geen uitweg. Terwijl de held amper het hoofd boven water houdt, zal hij of zij zich in mijmeringen verliezen over een fantastische wereld waar alles goed is.
Tot er een lichtpuntje opdoemt, een ontsnappingsmogelijkheid. De droom wordt een concreet verlangen (desire) met een impulsieve eerste versie van een actieplan (plan), en beslist geloofwaardig als je er inmiddels voldoende onderliggend drama bij hebt gehaald.
Benoem in ieder geval voor jezelf waar dat lichtpuntje vandaan kwam (inciting event). Welke samenloop van omstandigheden inspireert hem of haar om in die ontspanningsroute te gaan geloven en het sluimerende droombeeld te gaan najagen?
Wat zie je op de denkbeeldige foto, die de hoofdpersoon voor ogen heeft om dat streven concreet te maken? Een beschrijving van die foto is vaak een effectievere formulering dan in woorden proberen te vatten 'wat iemand wil', vooral omdat de aanpak van de held tijdens je uitwerking nog wel eens bijgesteld zal worden. Maar die foto blijft. Hoe ziet dat er uit?

hoe eigenwijs is de held?

Een interessante held heeft altijd een bepaalde eigenwijsheid, een gebrek aan inzicht of besef (need) dat al aan het begin van het verhaal voor het publiek merkbaar moet zijn. Dit is altijd iets waar hij of zij zich niet bewust van is, tot aan het eind van het verhaal. Dan valt er een enorm kwartje.
In de beste verhalen zal het verkrijgen van de need uiteindelijk het eigenwijze verlangen waar het verhaal mee begon elimineren. Het verdient aandacht om van die need twee aspecten uit te pluizen:
psychologisch: wat wint de held voor zichzelf?
moreel: wat maakt de held een beter mens voor anderen?
Verder heeft hij of zij nog wel een doorslaggevende zwakheid (weakness), wellicht meerdere. Daardoor zal het bereiken van het verlangen een lastige onderneming worden, en is er dus meer schrijfgelegenheid om spannende momenten geloofwaardig te maken.

wat gaat de held doen?

Door een (toevallige) verandering of ingeving (inciting event) wordt het verlangen van de held concreet. De hoofdpersoon wil in actie komen en zet een strategie uit (plan). Dat kan ook al gebeurd zijn voordat je verhaal op het toneel op gang komt. Benoem op hoofdlijnen de strategie van de hoofdpersoon, maar ook de belangrijkste plan-B-achtige voornemens ingeval het tegen zit. En uiteraard zit het tegen, want al snel duiken tegenstanders op (opponent/antagonist).
In liefdesverhalen komt het ook regelmatig voor dat niet alleen de aanstaande schoonvader, maar ook de beoogde geliefde zelf een ware tegenstander blijkt. Daar naast zal er nog veel meer pech en tegenslag zijn. Veelvuldig zullen tegenvallers opduiken en een aantal malen zal de strategie van de held bijgesteld moeten worden.
Probeer het plan van aanpak (wat is de tactiek) op twee of drie hoofdlijnen in de structuur te benoemen, en die pas in de plot-laag van een geschikte soort gespreksstof te voorzien (hoe gaat de held dat proberen).

hoe loopt het af?

Afgezien van een introductie aan het begin en de afwikkeling aan het einde, is er sprake van een enorm fors midden. Dit is feitelijk een uitgestrekte serie conflicten die uitmonden in een eindstrijd (battle). Eigenlijk is dat van alle bijgestelde plannenmakerij de allerlaatste poging. Een buitengewone opoffering wordt gedaan of een diepe angst wordt aan de kant geduwd. Maar wat het echt oplevert is een verrassend moment van inkeer. Daar ontstaat voor de hoofdpersoon een euforisch inzicht (self-revelation) dat zijn of haar eigenwijsheid altijd verborgen hield. En van die zienswijze mag het voltallige publiek vinden dat we daar alleen maar beter van worden. Dat is de need.
Er word wel aangestipt dat elk verhaal een proces toont van een stabiele beginsituatie naar een stabiele eindsituatie. De need maakt het verschil. Dat einde, waarvan het publiek eigenlijk geen verdere detaillering behoeft, heet een new-equilibrium (en ze leefden nog lang en gelukkig).

de subtiele elementen

De problematiek, het verlangen en het plan van de held liggen er meestal nogal dik boven op. Maar juist de andere structuurelementen moeten vrij snel geïntroduceerd zijn. Vooral de need en een flinke portie weakness zal je zo snel mogelijk voelbaar moeten maken.

Ik heb geprobeerd te begrijpen waarom need zo belangrijk is voor een pakkend verhaal. Het lijkt wel of wij - mensen - een intrinsieke verbondenheid voelen als een medemens onbewust zijn of haar kinderlijke oer-intuïtie tracht aan te boren en alleen al daarom met beterheid wordt beloond. Als een soort mensenrecht dat ieder, ongeacht ras, religie, afkomst of behebt met wat voor gebrek dan ook, verdient.
Zonder dat het grote-mensen-gewin mee speelt dat al ons handelen de hele dag dirigeert. Een goed verhaaleinde doet ons geloven in dat goede. Een willekeurige toeschouwer zal zich niet bewust te zijn van deze waarheid. Die denkt halverwege de voorstelling hooguit:
- voel wat je echt voelt
- vind je eigenwaarde
- stap uit het patroon
- let niet op anderen
- dwing jezelf niet
- volg je droom
- doe eens gek
- denk niet na
- wees jezelf
- ga er voor
Vind wijsheid! Dat is de need. Ontsnapt uit het moeras van problem en weakness. Ook als het verhaal slecht afloopt, willen wij - mensen - de potentie van die eindzege ervaren.

de premisse

De premisse is je verhaal in een enkele zin, en er wordt wel eens gesteld dat je daar mee begint. Dat is natuurlijk niet zo, maar vroeg of laat zul ze hem toch moeten vangen, om de essentie van je verhaal te doorproeven. Liefst als je al flink over de personages hebt nagedacht.
Nu bijvoorbeeld.
Het is meestal een lange ietwat gekunstelde stelling die de hoofdlijn van het verhaal benoemt en het gaat ongeveer zo: een specieke persoon met een specifieke bijkomstigheid, wil iets bereiken wat beslist zal botsen, en zus of zo loopt het af.
Staar je er niet blind op. Het moment waarop je de premisse nodig hebt, komt vanzelf, als je de kern wil vatten: wat wil ik nou eigenlijk vertellen? Ik zal je die van mijn voorbeeldstuk niet onthouden:

     Een eenzame moeder die nooit heeft leren omgaan met emoties,
     wil het contact herstellen met haar zoon met wie ze het jaren
     geleden uit gemaakt had, waardoor ze haar kwetsbare 'ik' vind.
Bij het overpeinzen van de premisse kun je, als je die aandrang hebt, min of meer nagaan wat jouw mening over iets is. Of je die daar mee kunt insluiten. Uiterst indirect natuurlijk, want in de zaal zit niemand op de mening van een schrijver te wachten. Ik benoem dit nu maar even expliciet. Zodra je behoefte krijgt om de premisse te formuleren en te toetsen, blijkt ook vaak waarom je dit stuk wilde schrijven. Als je de zingeving van jouw schrijfambitie ontleent aan een mening over iets, probeer die mening dan te plooien naar iets wat toeschouwers willen doorgronden. En wel zo dat het niet in ze op zal komen dat de schrijver het allemaal zo bedoeld heeft.
Truby noemt dit in het begin van zijn boekwerk audience appeal. Wat er uiteindelijk allemaal tijdens de voorstelling van jou werkstuk op het speelvlak gezegd wordt, zal gedreven moeten worden door het verhaal: personages die om bepaalde redenen dingen doen en meningen uitkramen tegenover personages die ze daar liever van zouden weerhouden.

check laag 1

Heb je wel de goede hoofdpersoon uit de probleemsituatie gekozen? Als het over een relatie gaat, kun je meestal kiezen. Wie heeft er het meest te verduren gehad, wat vaak neer komt op verbergen? Wie heeft de meeste omstanders, die zich ermee wilden bemoeien, het vaakst afgewimpeld?
Je ziet je personages natuurlijk al lang voor je. Misschien zijn ze ontstaan uit mensen die je echt kent. Dan is het best een opgave om al het vertrouwde vlees en bloed van hen af te schrapen om ze honderd procent geschikt te maken voor je verhaal.

Als je de volgende vragen instemmend kan afvinken, heb je de structuurfase afgerond:

LAAG 2 - HET PLOTTEN VAN DE STRIJD inhoud

LAAG 3 - DE DIALOOG UITSCHRIJVEN inhoud

ALS HET TEGEN ZIT inhoud

leren toneelschrijven uit boeken inhoud

een cursus toneelschrijven in drietallen inhoud