picture of my desk

parttime toneelschrijven - hobby of ambitie? inhoud

Hoe wil je verder als toneelschrijver?
Als ik in mijn jonge jaren al had gewteten wat ik later wilde worden, had ik misschien zomaar op de HKU in Utrecht (Writing for Performance) of bij ArtEZ in Arnhem (Creative Writing) kunnen belanden, beide full time HBO-opleiding. Die zullen waarschijnlijk ook wel hoger scoren op Google als je werkelijk op zoek was naar een 'opleiding toneelschrijven'. Maar wie daar heen gaat zal beslist niet full time toneelstukken gaan schrijven. Daarvoor is om te beginnen ons taalgebied te klein. De meesten gaan ook TV-scenario's doen, regiseren of belanden deels aan de zakelijke kant van het theatermaken.
Ik ga er van uit dat je aan je schrijfambities geen inkomen ontleent waar je woonlasten en je dagelijkse boodschappen vanaf hangen. Dus als je dit leest ben je vrijetijdstoneelschrijver. Dat woord kent Google niet.
Maar dan nog houdt het niet op bij de publicatie van je tekst. Ook dan komen er zakelijke aspecten van het schrijfambacht bij kijken. Wil je zelf produceren? Hoe behendig ben je met een subsidie-aanvraag? Ken je theatermakers die een samenwerking wel zien zitten of schrijfgenoten met dezelfde ambitie als jij? Ben je lid van de Auteursbond? Heb je een B.T.W. nummer?

Laat ik er van uit gaan dat je pas tevreden bent als jouw tekst wordt gespeeld voor een zaal vol mensen die een kaartje hebben gekocht. Toch?

wat wil je met je tekst bereiken? inhoud

Van alle amusementswaarden van een voorstelling is de moraal van het verhaal het meest hoogdravend. Dat je een mening hebt die je op een gepaste manier aan de toeschouwer wil opdringen. Dat je gelijk wil krijgen over iets, meestal iets van menselijk gedrag.
Maar zelfs als ik daar helemaal niet op uit zou zijn, ervaar ik dat het hebben van een eigenwijze mening over iets, mij helpt te selecteren wat voor onderwerpen ik, bij wijze van thema, in de dialogen wil verwerken. Dat het een geheel wordt. Ik denk ook dat ik daarmee kan voorkomen dat mijn stuk heel erg gaat lijken op een stuk dat al bestaat.

Maar niemand in de zaal wil een mening opgedrongen krijgen. Zelfs niet van de vriendin die voor deze keer alle kaartjes heeft betaald.
Als je met een moraal aan de slag wil gaan die het publiek beroert, dan moet je die bij de toeschouwer laat ontstaan. De moraal is eigenlijk niet meer dan jouw schrijftechnische kapstok, terwijl jouw personages schrijftechnisch voornamelijk bezig zijn met het ophangen van jassen. Je laat ze gedrag vertonen, of meningen over gedrag ventileren, tegelijk, om de beurt of met tussenpozen, dat heel erg voor of heel erg tegen jouw boodschap is. En als je dat goed doet, krijg je nog gelijk ook, zonder dat je daar bij hoeft te zijn.

  hij  Ik vind het ongelooflijk zoals jij
       nog steeds in je verdriet zwemt
  zij  Oh ja
  hij  Alsof het een heerlijk warm bad is
In Gif van Lot Vekemans zien we de ex-geliefden die jaren geleden, op de dag dat hun kind overleed, abrupt uit elkaar gingen zonder verder nog contact te hebben. Ik ga maar niet raden wat mevrouw Vekemans in haar structuurschema heeft staan, maar als ik even doe alsof ik een gemiddelde toeschouwer ben, dan haal ik er wel uit dat zo abrupt uit elkaar gaan na zo'n ingrijpende gebeurtenis het stomste is wat je kan doen. Dat zal de gemiddelde toeschouwer, ergens na dit fragmentje, zelf bedenken en de weg naar die gedachte wordt door de voorstelling gelegd.

Een verhaal met een dramatische structuur en een een herkenbare hoofdpersoon biedt het publiek inzicht hoe je met een bepaalde moeilijke situatie het beste kan omgaan. Het doet er dan even niet toe of de hoofdpersoon succesvol is. Alleen al de publiekservaring van dat inzicht is voldoende.

Een thematisch verhaal zonder de structuur van een hoofdpersoon is meer beschouwend. Het biedt een inzicht in iets dat niet zal veranderen en er waar geen van de personages heel diepzinnig over na zal denken. Zo is het leven nou eenmaal. Heel vervelend, dat wel, maar niemand verandert er wat aan.
Ook dat kan jouw moraal zijn, maar er zijn minder geschreven wetten hoe je dat moet arrangeren. Maar ook dan zul je personages opvoeren die minstens voor een scene even het hoofdpersoonmiddelpuntje zijn. Dat boeit nou eenmaal.

hoe universeel is het verhaal? inhoud

Ik bedoel de mate waarin jouw tekst los staat van de waan van de dag in ons kikkerlandje. Het hoeft helemaal niet, maar je zou er bewust naar kunnen streven dat de geschreven tekst ook in andere culturen of ten minste jaren later gezelschappen kan inspireren om een beleving te bieden die zalen vult.

zakelijk - wat is jouw bijdrage aan de productie? inhoud

alles zelf

Je kent een aantal theaters en gezelschappen die op het succes van je project vertrouwen. Daarnaast heb je de behendigheid om al in een vroeg stadium de financiële haalbaarheid van een productie vast te stellen, met of zonder subsidie:
Gebaande paden:
  • Weinig. Je bent waarschijnlijk theatermaker met de mazzel dat je schrijven er gewoon zelf bij doet.
  • Het (betaald) lidmaatschap van Fondswervingonline geeft je eenvoudig inzicht in beschikbare projectsubsidies.

organische samenwerking met het productieteam

Je kan goed uitleggen hoe jouw schrijfaanpak kan aansluiten bij de werkwijze van een gezelschap. Een zeker creatief risico neem je graag voor lief. Je bent een langere periode (parttime) beschikbaar voor zakelijke en artistieke betrokkenheid:
Gebaande paden: Ter info:
De Tekstsmederij was tot 2021 een Nederlands initiatief dat in projectvorm schrijvers en regissuers bij elkaar bracht.

overleg op hoofdlijnen: tekst in opdracht van een producent

Je hebt inmiddels connecties bij producenten of een staat van dienst die je schrijfkwaliteiten aantoont. Je presenteert je werk (online) en zoekt actief naar kansen om je netwerk uit te breiden:
Gebaande paden:
  • Eigenlijk geen. Je bent ondernemer en je moet het van je netwerk hebben.
  • Voor de Open Call cyclus van Theater Bellevue & Het Nationale Theater kun je voor de opgegeven context jouw idee voor een uitwerking insturen en wordt in een paar rondes een schrijver geselecteerd die het script gaat maken. Dit is alleen voor opportunisten. Als je niet in de voorselectie terecht komt, levert het ook niks op. Geen (online) zichtbaarheid, geen feedback. Alleen een mailtje met de datum van de première.

helemaal niet: je schrijft gewoon wat je wil

? Je toetst zelf de potentie van je tekst of je kan iemand uit het werkveld om feedback vragen. Daarnaast ken je voldoende mogelijkheden om je werk op een effectieve manier (online) zichtbaar te maken:
Gebaande paden (1): Ter info:
Verse Tekst was van 2005 tot 2023 een open inzendronde, vanuit het Platform Onafhankelijke Theaterauteurs (PTa).

? Je hebt inmiddels per contract een professioneel gezelschap of producent aan een tekst weten te binden:
Gebaande paden (2):
  • Je kan (betalend) lid worden van de Auteursbond waardoor de zichtbaarheid van jouw werk wordt vergroot.
  • Nadat het met succes is opgevoerd, zou je stiekem al aan de fameuze Toneelschrijfprijs van het Fonds Podiumkunsten ( en Literatuur Vlaanderen) kunnen denken.
  • De Theaterboekhandel, die heel lang een winkeltje hadden in het pand van de Amsterdamse Stadsschouwburg aan het Leideseplein, is inmiddels een gerenommeerde webshop die (onder andere) mikt op teksten die al in de theaters (internationaal) succes hebben geoogst.
  • Je tekst zou spontaan, zonder dat je daar enige moeite voor hoeft te doen, aan de collectie van denieuwetoneelbibliotheek.nl kunnen worden toegevoegd.

hoe goed is je tekst eigenlijk?inhoud

Op een eenakterfestival waar ik met mijn groep ooit aan mee deed deelde we rapportcijfers uit aan de andere voorstellingen: concurenten in de strijd om de publieksprijs. Je bent zo'n weekend heel bewust bezig met kwaliteit van een voorstelling. Zulke directe feedback zul je bij reguliere producties waarschijnlijk niet organiseren en de meeste groepen daar speelden gewoon een stuk van de plank.
Tijdens het schrijven zit het waarschijnlijk wel tussen je oren, dat er bij het herlezen na iedere twee zinnen wel een minimoment van kwaliteitsreflectie zit. Dan dringt de volgende 3-eenheid zich onbewust op.
Elk creatief werkstuk, maakt niet uit wat, een betonnen sculptuur, een digitale experience of een toneelvoorstelling, moet in ieder geval zo op de toeschouwer overkomen:

boeiend - oorspronkelijk - eenvoudig   (BOE)

Een extra attractieve waarde heeft te maken met je doelgroep. Mocht je onverhoopt niet met doelgroepen bezig zijn, dan doet het marketingteam van de productie dat wel.
Als de voorstelling het wel en wee van een maatschappelijke minderheid presenteert, nodig je de toeschouwer uit daar meevoelendheid voor op te brengen. De toeschouwers in het publiek die zich in die minderheid herkennen, zullen je dankbaar zijn, en de overige nieuwsgierigen verrijken zich met stof tot nadenken.
Als de voorstelling dit engagement niet heeft, dan is er altijd nog gewoon vermaak. Dat kan ook heel erg BOE zijn. De bezoekers is een avondje uit en kan zijn eigen sores even vergeten. Dat is ook een doelgroep.
Laten we er van uit gaan dat de publiciteitsuitingen de juiste doelgroep naar het theater heeft gelokt. De rest, die thuis naar Netflix zit te kijken, hoeft gelukkig geen mening over de voorstelling te hebben.

En hoe zit het met je taalvaardigheid: dialogen met krachtige klanken, ritmes die rollen als een gedicht, beladen met beeldspraak en wonderlijke woordenwisselingen, zonder dat die de bedoeling van de dialoog domineren.
Presenteer het liefst personages die op een herkenbare manier zelf al de neiging hebben om zo indrukwekkend mogelijk te klinken, dichterljk rauw, romantisch meimerend of banaal allitererend te lallen. Echte stervelingen doen dit ook.
Woordkunst overstijgt doelgroepen en is voor het publiek een fijne bonus.

Als ik het rapportcijfer van een toeschouwer nu even zo concreet mogelijk maak:
    6 : vindt het een hele redelijke inspanning voor de gevraagde toegangsprijs.
    8 : benoemt de voorstelling als een bijzondere ervaring.
  10 : zal iedereen spijt bezorgen die er niet bij was.

Welk cijfer denk je dan te krijgen van de denkbeeldige toeschouwer, aangenomen dat het best denkbare productieteam is ingehuurd?